Proza polityczna i nurt rozrachunkowy
klp.pl Lektury Analizy i interpretacje Motywy literackie Epoki
Nurt prozy politycznej rozwinął się w okresie powojennym, gdy temat polityczny podlegał szczególnym manipulacjom ze strony decydentów, co odcisnęło piętno na literaturze krajowej, widoczne na przykład w Obywatelach Kazimierza Brandysa, Władzy Tadeusza Konwickiego, Zdobyciu władzy Czesława Miłosza czy w najsłynniejszym z tego kręgu Popiele i diamencie Jerzego Andrzejewskiego, w którym pisarz nie zdołał przedstawić autentycznej rozprawy ideowej między protagonistami - komunistą Szczuką a socjalistą Kalickim.

Przełom roku 1956 odcisnął swoje piętno także na nurcie prozy politycznej. Wówczas to pojawił się jej odłam - nurt rozrachunkowy, analizujący fenomen władzy autokratycznej i mechanizm przewrotów politycznych, badający genezę i następstwa „kultu jednostki”, dokonujący swoistego bilansu powojnia:

Utwory zaliczane doń poświęcone zostały analizie mechanizmów funkcjonowania ustroju totalitarnego oraz wpływowi ideowego dyktatu na świadomość jednostki. Rzetelność takiej analizy pozostawała w ścisłym związku z ograniczeniami nakładanymi przez sytuację polityczną – krytyka mogła dotyczyć wyłącznie okresu „błędów i wypaczeń”, a i to w ograniczonym zakresie.
(Słownik literatury polskiej XX wieku pod red. Marka Pytasza, Katowice 2001, s. 541-544).

Przykładami takich dzieł są: Matka Królów Kazimierza Brandysa, Pojedynek Jana Józefa Szczepańskiego, Ciemności kryją ziemię oraz Bramy raju Jerzego Andrzejewskiego, Bołdyn Jerzego Putramenta czy emigracyjna twórczość Józefa Mackiewicza. W jego powieściach, na przykład w Drodze donikąd, w Nie trzeba głośno mówić, W Lewej wolnej, w Kontrze, w Sprawie pułkownika Miasojedowa:

(…)Człowiek staje się przedmiotem dziejów, które wymknęły mu się z rąk. Klęskę ponoszą zarówno postaci, które poddają się „dziejowej konieczności”, jak też ci, którzy trwają przy swoich przekonaniach. Pierwsi przegrywają w sensie politycznym, gdyż dążenie, by zostać partnerem komunistów, okazuje się najkrótszą drogą do katastrofy (…). Nie przewidzieli oni, sugeruje pisarz, że Sowieci z nikim dialogu prowadzić nie będą. W rezultacie zakładany „kompromis” okazuje się również zgodą na kłamstwo, co oznacza klęskę egzystencjalną. Tym, co w ostatecznym rachunku zdobywają bohaterowie broniący własnej autonomii, jest zaś gorzka świadomość tragizmu, znalezienia się w sytuacji bez wyjścia (…). Ponieważ jest to świadomość nader bolesna, narrator wzdryga się przed oceną tych, którzy podjęli współpracę z Sowietami. Dotyczy to jednak bohaterów poddanych dyktatowi historii, nie zaś – polityków.
(tamże).

strona:   - 1 -  - 2 - 


  Dowiedz się więcej
1  Niemcy - znaczenie tytułu
2  Dokumentalny charakter „Kamieni na szaniec”
3  Liryka religijna



Komentarze
artykuł / utwór: Proza polityczna i nurt rozrachunkowy






    Tagi: